Stanford İnsan Merkezli Yapay Zeka Enstitüsü (HAI) tarafından yayımlanan yeni bir analize göre, çok sayıda Çinli kurum halihazırda dünya standartlarında yapay zeka modelleri üretiyor. Küresel dağıtım verileri incelendiğinde, anılan kurumların ABD’li rakiplerini geride bıraktığı görülüyor. Deepseek, 2025 başlarında R1 modeliyle uluslararası ölçekte geniş yankı uyandırdığında dikkatler tek bir girişime yoğunlaşmıştı ama araştırmacılar, tablonun sanılandan çok daha karmaşık olduğunu ifade ediyor.
Raporu hazırlayanlar, “Çin yapımı açık ağırlıklı modeller küresel rekabet ortamında artık kaçınılmaz bir güç haline geldi.” değerlendirmesinde bulunurken, ekosistemin tahmin edilenden daha geniş ve derin bir yapıya sahip olduğunun altını çiziyor.
Veriler, Çinli geliştiricilerin açık modellerdeki yükselişini açık biçimde ortaya koyuyor. Alibaba tarafından geliştirilen Qwen model ailesi, Eylül 2025’te Meta’nın Llama serisini geride bırakarak Hugging Face platformunda en çok indirilen dil modeli serisi konumuna ulaştı. Ağustos 2024–Ağustos 2025 döneminde Çinli geliştiriciler toplam indirmelerin yüzde 17,1’ini oluştururken, ABD’li geliştiriciler yüzde 15,8 seviyesinde kaldı. İnce ayarlı modeller tarafında tablo daha da dikkat çekici hale geldi; Eylül 2025’te Hugging Face’te paylaşılan yeni modellerin yüzde 63’ü Çin menşeli temel modeller üzerine inşa edildi.
Çin’in YZ Ekosistemi Deepseek’in Çok Daha Ötesine Uzanıyor
Stanford araştırmacıları, Deepseek’in tek belirleyici aktör olduğu yönündeki bu algının gerçeği yansıtmadığını vurguluyor. Hangzhou merkezli girişimin yanı sıra Z.ai, Moonshot AI, MiniMax, Baichuan AI, StepFun ve 01.AI gibi hızla büyüyen girişimler ile Alibaba, Tencent, Baidu, Huawei ve ByteDance gibi teknoloji devleri de yüksek performanslı modeller yayımlıyor. Baidu cephesinde yaşanan dönüşüm özellikle dikkat çekiyor.
Şirket CEO’su, Haziran 2025’te Ernie 4.5 modellerini piyasaya sürmeden önce kapalı sistemleri savunurken, esnek lisanslı açık modellerin yarattığı rekabet baskısı strateji değişikliğini beraberinde getirdi.
Performans değerlendirmelerinde, en iyi Çinli açık ağırlıklı modellerin Google, xAI ve OpenAI tarafından geliştirilen lider kapalı sistemlerin çok sınırlı bir farkla gerisinde yer aldığı görülüyor. ChatBot Arena sıralamasında, beş farklı Çinli laboratuvardan gelen 22 sürüm ABD’nin en üst sıradaki açık modelini performans bakımından geride bıraktı. İlk 25’e girebilen Çin dışı tek açık model ise Fransız Mistral tarafından geliştirildi.
Çip Ambargosu Çinli Geliştiricileri Verimliliğe İtti
Araştırmacılar, Çin ekosisteminin tamamına yayılan ortak bir teknik yönelim tespit etti. Raporda, Çinli yapay zeka geliştiricilerinin hesaplama açısından verimli açık ağırlıklı modellere öncelik verdiği belirtiliyor.
Uzmanlar karışımı olarak bilinen Mixture-of-Experts yaklaşımı, daha düşük hesaplama gücüyle daha yüksek performans elde edilmesini mümkün kılıyor. Yaklaşım, Ekim 2022’den itibaren gelişmiş yapay zeka çiplerine erişimi kısıtlayan ABD ihracat kontrollerine karşı geliştirilen doğrudan bir teknik yanıt olarak değerlendiriliyor.
Lisans koşulları da zamanla daha esnek bir yapıya kavuştu. Önceki sürümlerde ticari kullanım sınırlamaları bulunurken, güncel amiral gemisi modeller Apache 2.0 veya MIT lisansları altında, kullanım kısıtı olmaksızın sunuluyor.
Epoch AI analizine göre Çin modelleri, ABD’li muadillerini ortalama yedi ay geriden takip ediyor. 2023’ten bu yana Epoch Capabilities Index zirvesinde ABD merkezli modeller yer alsa da, Çin modellerinin büyük bölümünün açık kaynaklı, ABD modellerinin ise kapalı olması iki ekosistem arasındaki ayrımı net biçimde ortaya koyuyor.
Küresel Adaptasyon Artıyor fakat Güvenlik Endişeleri Sürüyor
Çin menşeli modellerin küresel ölçekte kullanımı hız kazanıyor. Singapur’un ulusal YZ programı, temel modelini Qwen sistemi üzerine kurarken, Huawei Afrika pazarlarında Deepseek entegrasyonuna sahip bulut hizmetlerini pazarlıyor. Meta’nın kısa süre önce Çin menşeli modellerle çalışan ajan girişimi Manus’u satın alması, ABD’li şirketlerin de benzer çözümlere yöneldiğini gösteriyor.
Uzmanlar, yeterli düzeyde performans sunan Çinli modellerin yaygınlaşmasının, API tabanlı hizmet sunan ABD şirketlerine olan küresel bağımlılığı azaltabileceğini savunuyor. Sınırlı kaynaklara sahip kullanıcılar ve düşük gelirli ülkeler için uygun maliyetli erişim, küçük performans farklarından daha belirleyici bir unsur haline geliyor.
Öte yandan güvenlik riskleri de gündemdeki yerini koruyor. CAISI testleri, Deepseek modellerinin kötü niyetli müdahalelere karşı ABD’li muadillerine kıyasla ortalama on iki kat daha savunmasız olduğunu ortaya koydu. Raporda, Çinli geliştiricilerin yapay zeka güvenliği kapsamındaki risklere ABD’li meslektaşlarına göre daha sınırlı odaklandığına işaret eden bulgulara yer veriliyor.
Pekin’in Açık YZ Gelişimine Desteği Garanti Değil
Çin hükümetinin süreçteki rolü karmaşık bir görünüm sergiliyor. Pekin yönetimi resmî söylemde açık kaynaklı geliştirmeyi desteklese de, Deepseek ilk büyük başarısını doğrudan devlet desteği olmadan elde etti.
Şirket kurucusu, ancak V3 modelinin başarısının ardından Başbakan Li Qiang tarafından düzenlenen bir hükümet sempozyumuna davet edildi.
Araştırmacılar, Deepseek yöneticilerine yönelik seyahat kısıtlamalarına dair raporlara işaret ederek, açık ağırlıklı yapay zeka geliştirmeye verilen desteğin geleceğinin kesinlik taşımadığı uyarısında bulunuyor. Ulusal güvenliğe yönelik tehdit algısının güçlenmesi, hükümetin açık model geliştirmeyi kısa sürede sınırlamasına yol açabilir.
Deepseek’in Başarısı ABD Politikasında Eksen Kaymasına Neden Oldu
ABD tarafında Deepseek’in yükselişi belirgin bir stratejik yön değişikliğini tetikledi. Başkan Trump, R1 modelini bir “uyandırma çağrısı” olarak tanımladı. Temmuz 2025’te yürürlüğe giren ABD Yapay Zeka Eylem Planı, açık modelleri stratejik bir varlık seviyesine taşıdı. Bunu izleyen ayda OpenAI, yaklaşık altı yıl aradan sonra ilk kez açık ağırlıklı modeller yayımladı.
Stanford araştırmacıları, Deepseek süreci ve diğer Çinli laboratuvarların yayımladığı açık modellerin, Çin ile daha doğrudan rekabet edebilmek adına açık ağırlıklı model geliştirmeye yönelik riskleri üstlenme isteğini artırdığını belirtiyor.
Temkinli yaklaşım ise tamamen terk edilmiş değil. NewsGuard incelemesi, önde gelen Çinli sistemlerin Çin yanlısı yanlış iddiaları yüzde 60 oranında tekrarladığını ortaya koydu. Modeller Batılı şirketler arasında yaygınlaştıkça, devlet kontrolündeki anlatıların kademeli biçimde sızma riski de artıyor. Uzmanlar, Çinli laboratuvarlar, akademisyenler ve politika yapıcılarla seçici ve dengeli etkileşimin sürdürülmesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Kaynak: https://the-decoder.com/china-captured-the-global-lead-in-open-weight-ai-development-during-2025-stanford-analysis-shows/
