Çin’de bir mahkeme, şirketlerin yalnızca yapay zeka artık çalışanların işlerini daha düşük maliyetle yapabildiği için işten çıkarmaları otomatik olarak haklı gösteremeyeceğine hükmetti. Karar, dünya genelinde şirketlerin insan emeğini otomatikleştirmek için yapay zeka sistemlerini giderek daha fazla devreye aldığı bir dönemde geldi. Kararlar, 1 Mayıs Uluslararası İşçi Günü öncesinde nisan sonu itibarıyla Hangzhou Intermediate People’s Court tarafından yayımlanan davalardan ortaya çıktı. Bu davalar arasında, sorumlulukları kademeli olarak büyük dil modelleri tarafından üstlenilen bir teknoloji çalışanının uyuşmazlığı da yer alıyor.
Mahkeme belgelerine göre, Zhou olarak tanımlanan bir çalışan, bir çevrimiçi teknoloji şirketi için ayda 25.000 yuan ($3.640) maaşla soru kalite denetçisi olarak çalışıyordu. Zhou’nun görevi, kullanıcılar ve YZ modelleri arasındaki etkileşimlerden elde edilen çıktıları değerlendirmek, yanıtların doğruluğunu kontrol etmek ve sorunlu veya gizliliği ihlal eden içerikleri filtrelemekten oluşuyordu.
Şirket daha sonra, teknolojik ilerlemelerin Zhou’nun rolüne olan ihtiyacı azalttığını savundu ve onu aylık 15.000 yuan ($2.180) gibi keskin bir şekilde düşürülmüş bir maaşla farklı bir pozisyona transfer etmeye çalıştı. Zhou bu görev değişikliğini reddettiğinde, şirket iş sözleşmesini feshetti.
Uyuşmazlığın merkezinde, YZ odaklı yeniden yapılandırmanın China’s Labor Contract Law kapsamında belirli durumlarda iş sözleşmesinin feshini haklı çıkarabilen bir yasal koşul olan “objektif koşullarda meydana gelen büyük bir değişiklik” teşkil edip etmediği sorusu yer alıyordu.
Mahkemeler şirketin argümanını reddetti. Kararlara göre, bir şirketin YZ teknolojisini benimseme ve buna göre yeniden yapılanma kararı, bir iş sözleşmesinin ifasını otomatik olarak imkansız hale getirmiyor. Mahkemeler ayrıca Zhou’ya teklif edilen yeni rolün ciddi bir maaş düşüşü içerdiğini ve makul şekilde adil bir yeniden görevlendirme olarak değerlendirilemeyeceğini tespit etti. İşten çıkarma nihayetinde hukuka aykırı bulundu.
Hangzhou mahkemesi, teknolojik ilerleme ile işçi koruması arasındaki gerilimi açıkça kabul etti. Mahkeme, davanın açıklamasında, işletmelerin teknolojik yükseltmeler peşinde koşmakta özgür olduğunu ancak bu geçişler sırasında çalışanların meşru hak ve çıkarlarını da gözetmeleri gerektiğini belirtti. Şirketlerin işçileri yeniden eğitmeye ve daha fazla insan katılımı gerektiren üst düzey rollere geçmelerine yardımcı olmaya öncelik vermesi gerektiğini ekledi.
Çin devlet medyası tarafından aktarılan benzer bir vaka, YZ kaynaklı iş değişikliği sonrası işten çıkarılması Pekin’deki bir tahkim heyeti tarafından hukuka aykırı bulunan bir harita veri toplama çalışanını içeriyor. Bu uyuşmazlıkta heyetin, şirketin YZ teknolojisini benimseme kararının gönüllü bir iş stratejisi olduğunu ve teknolojik dönüşümün risklerinin doğrudan işçilere devredilemeyeceğini savunduğu bildiriliyor.
Konunun kapsamı, bu iki iş uyuşmazlığının çok ötesine uzanıyor. YZ odaklı işten çıkarmalar ve yeniden yapılandırma, işletmelerin müşteri hizmetlerinden kodlamaya, veri etiketlemeden içerik denetimine kadar her şeyi otomatikleştirmek için yarıştığı bir dönemde küresel olarak giderek daha tartışmalı bir konu haline geliyor. Dünya çapındaki teknoloji şirketleri, işletme maliyetlerini düşürmek ve insan emeğine olan bağımlılığı azaltmak için üretken YZ sistemlerine agresif yatırımlar yapıyor.
Geçen ayın başında, 2026 başından bu yana yaklaşık 80.000 ABD’li teknoloji çalışanının işini YZ nedeniyle kaybettiği bildirilmişti; bazı uzmanlar ise bu teknolojinin sadece kötü ticari kararlar için bir bahane olarak kullanıldığını savunuyor. Bu eğilim yavaşlıyor gibi görünmüyor. Daha geçen hafta Mark Zuckerberg, Meta şirketinin altyapı maliyetlerini karşılamak için 8.000 kişiyi işten çıkardığını söyledi. Zuckerberg, verimlilik artışlarının değil, altyapı harcamalarının itici güç olduğunu iddia etti ama bu durum pratikte aynı madalyonun diğer yüzü sayılır.
Hukuk uzmanları, bu kararların Çin’in hızlı YZ yayılımı ile iş gücü istikrarı arasında bir denge kurmaya yönelik daha geniş bir girişiminin işareti olabileceğini söylüyor.
Benzer adımların küresel ölçekte atılıp atılmayacağını zaman gösterecek.
Kaynak: https://www.tomshardware.com/tech-industry/artificial-intelligence/chinese-court-rules-companies-cant-fire-workers-just-because-ai-is-cheaper-ruling-says-automation-alone-doesnt-justify-layoffs
